بازگشت

فرهنگ پرسشگري و پاسخگويي سيره ي فاطمه زهرا (س)


مقدمه:



يکي از مسئوليت هاي مهم انبياء و اولياء الهي سمت معلمي و مربيگري بشريت بوده است از بارزترين و مهمترين فعاليت­هاي يک معلم وارسته ايجاد و احياء فرهنگ پرسشگري و پاسخگويي است اين مهم در سيره خاتم الانبياء محمد مصطفي (صلي الله عليه و آله) که هدفمندي بعثت خود را تعليم و تربيت نفوس و تکميل مکارم اخلاقي و انتقال علوم و معارف الهي به استعدادهاي قابل دانسته موج مي زند و خود را نشان مي دهد - تحقق تعليم و تربيت الهي و تکميل مکارم اخلاقي نيازمند حکومتي پاسخگو است که براي همه نيازهاي انساني پاسخ معقول و منطقي با فطرت و وجدان بيدار بشري دارد. و پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله) مؤسس چنين حکومت ديني است که بر اساس آيات وحياني قرآن کريم به ترويج و توسعه فرهنگ پرسشگري و پاسخگويي پرداخته است. اهل بيت معصوم پيامبر (عليهم السلام) به ويژه فاطمه زهرا (سلام الله عليها) همگام با پيامبر در جهت توسعه فرهنگ پرسشگري و پاسخگويي گام برداشته و در اين مسير موفقيت هاي چشمگيري را نصيب اسلام و جامعه اسلامي نموده اند ـ در اين عصر که ولايت فقيه استمرار بخش ولايت معصومين (عليهم السلام) است و حکومت ديني با زعامت ولي فقيه سعي در تحقق آرمانها نبوي ، علوي و فاطمي دارد ، شعار سال را پرسشگري و پاسخگويي قرارداده تا پرسشگر و پاسخگو با فرهنگ ديني و در حکومت ديني نسبت به يکديگر احساس مسئوليت نمايند و اين امر موجب رشد و تعالي جامعه اسلامي در همه ابعاد و زمينه ها گردد.



آنچه ما در اين مقاله بدان پرداخته ايم تبيين فرهنگ پرسشگري و پاسخگويي از سيره کوثر قرآن حضرت فاطمه زهرا (سلام الله عليها) مي باشد که روشنگر آثار و برکات تحقق اين فرهنگ در سطح جامعه اسلامي است.



کليد واژه ها:



فرهنگ فاطمي، يعني فرهنگ قرآني، فرهنگ فاطمي يعني فرهنگ نبوي و علوي؛ شخصيت علمي فاطمه زهرا (سلام الله عليها)؛ فرهنگ پرسشگري و پاسخگويي از سيره حضرت فاطمه (سلام الله عليها)



فرهنگ فاطمي يعني فرهنگ قرآني:



آنچه در سيره انسان ساز و تحول بخش حضرت فاطمه زهرا (سلام الله عليها) وجود دارد عمل به قرآن و تحقق فرهنگ قرآني است. با انديشه در سيره و فرهنگ فاطمي در خواهيم يافت اين فرهنگ همان فرهنگ قرآني است و نقطه اي فاصله و دوري بين آنها وجود ندارد و به عبارتي فرهنگ فاطمي يعني فرهنگ قرآني است.



حضرت زهرا مرضيه (سلام الله عليها) در معرفي قرآن و فرهنگ قرآني مي فرمايند:



قرآن حجت فروزان الهي است که واجباتش تفسير شده و محرماتش مشخص گرديده و براهينش روشن و دلايل اش کافي و فضائلش ارزشمند و قوانين اش نوشته شده است



فاطمه زهرا (سلام الله عليها) که مروج و معلم و مفسر قرآن و فرهنگ قرآني است بخوبي فرهنگ پرسشگري و پاسخگوئي را همانند ساير نمادهاي فرهنگ قرآني شناخته و به معرفي و گسترش آن اقدام نموده است.



اهميت پردازش به اين فرهنگ در سيره قرآني فاطمه زهرا (سلام الله عليها) به همان اندازه اي است که خداوند تبارک و تعالي در آيات وحياني اش فرهنگ پرسشگري و پاسخگويي را مطرح نموده است.



ميزان اين اهميت را مي توان اين چنين بيان نمود که اول معلم بشريت حضرت حق تبارک و تعالي خود مروج فرهنگ پرسشگري و پاسخگويي بوده است و فرموده: (فاسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون) ضرورت سئوال و پرسش از اهل ذکر و تعهد اهل ذکر به پاسخگويي به عنوان اولين نشان از آيات الهي قرآن است.



قرآن کريم در آيات متعدد شيوه­هاي پرسشگري، جهات و محتواي پرسش ها را مطرح نموده و پاسخ معقول و منطقي هرکدام را منطبق با فهم و عقل مخاطبان براي هر عصري بيان داشته است.



اما اصول الهي حاکم بر فرهنگ پرسشگري و پاسخگويي از منظر سيره قرآني فاطمه زهرا (سلام الله عليها) عبارتند از: توجه به علم خدا، توجه به نظارت خدا و توجه به ثبت و ضبط پرسش و پاسخ و عقاب يا پاداش آنها و اخلاق پرسشگري و پاسخگويي، که بخش عمده اي از فرهنگ پرسشگري و پاسخگويي را شکل مي دهد.



فرهنگ فاطمي (سلام الله عليها) يعني فرهنگ نبوي (صلي الله عليه و آله) و علوي (عليه السلام):



- صورت ديگر سيره کمال آفرين حضرت زهراي مرضيه حضور اخلاق، تفکر و انديشه رسول الله (صلي الله عليه و آله) و حضرت علي (عليه السلام) در زندگي و شيوه و روش آن حضرت مي باشد. از آنجا که فاطمه زهرا در سايه سار رسول الله (صلي الله عليه وآله) رشد و نمو نمود و تعليم و تربيت خاص نبوي را دريافت کرد و در محضر امام علي (عليه السلام) نبوغ و انديشه هايش بارور گرديد. و آنها را به زيباترين شکل به منصه ظهور رسانيد از فرهنگ سازان جاودانه تاريخ بشري محسوب مي گردد.



يکي از مصاديق مهم و تاثيرگذار در تنظيم و استحکام ساختار روابط انساني و نوسازي جامعه براساس الگوي نبوي و علوي، مديريت مکتبي است، اين نوع مديريت از عناصر به هم پيوسته ]دانش[ و ]خلاقيت[ ترکيب مي يابد، که بر حول محور تعهد و مسئوليت ديني تحقق مي پذيرند.



خلاقيت مديريتي نيز از (بلوغ رشد) يعني بلندترين نقطه ي علم بر مي خيزد. زيرا علم در نقطه ي اوج خود، حيثيت هنري مي يابد، زيبا مي شود و به بار خلق و ابداع مي نشيند. آنچه مديريت مکتبي و تاثير آن در رضايتمندي مردم و اعضاي جامعه را فراهم مي آورد و نقش غيرقابل انکار در شکوفائي استعدادهاي خلاق براي فراهم سازي قسط و عدالت اسلامي بر جاي مي گذارد فرهنگ پرسشگري و پاسخگوئي است که حضرت زهراي مرضيه (سلام الله عليها) آن را در مديريت رسول الله (صلي الله عليه و آله) و امام علي (عليه السلام) ديده و خود به عنوان يکي از ناشران و مروجان مهم اين فرهنگ به مديريتي تحسين برانگيز مباشرت نموده است او کلام رسول الله (صلي الله عليه و آله) را در گوش و ذهن دارد که فرمودند : ]العلم خزائن و مفتاحها السوال فاسلوا يرحمکم الله فانه يوجد فيه اربعه (السائل و المعلم و المسمع و السامع و المحب لهم) دانش گنجينه هايي است و کليد آنها پرسش است. پس خدايتان رحمت کند بپرسيد که با اين کار چهار نفر اجر مي يابند ]پرسشگر و پاسخگو[ ]گوش دهند به پرسش و پاسخ[ ]شنوده و پيگير جلسه پرسش و پاسخ[ و کسي که به کار آنها علاقمند است[



همچنين او به علم امام علي (عليه السلام) آگاه است و او را باب شهر علم مي داند (انا مدينة العلم و علي بابها) و مي داند که او به عنوان قرآن ناطق پرچمدار فرهنگ پرسشگري و پاسخگوئي است و بارها گفته و مي گويد (سلوني قبل ان تقفدوني ….. سلوني فان عندي علم الاولين و آخرين) از من بپرسيد پيش از آنکه از دستم دهيد، زيرا من به راههاي آسمان داناتر از راههاي زمين هستم.



ماحصل تعليم و تربيت نبوي و علوي ظهور فرهنگ فاطمي است که با يک مديريت مکتبي به توسعه و گسترش فرهنگ پرسشگري و پاسخگوئي مي پردازد تا استعدادها شکوفا، عدالت ها برقرار و رضايتمندي مردم و جامعه فراهم گردد. او در اين راستا در مقام آموزش و پرورش انسان هاي بزرگ به تعليم و تربيت بهترين زنان و بهترين شاگردان اقدام نمود و بهترين خطيب، سخنور، شاعر و حافظ قرآن بود و الگوي عملي و رفتاري براي همه مردان و زنان در طول اعصار و قرون به حساب مي آمد.



شخصيت علمي فاطمه زهرا (سلام الله عليها):



فاطمه زهرا (سلام الله عليها) تحت تعليم و تربيت پدر بزرگوار خود حضرت رسول اکرم (صلي الله عليه و آله) به درجات عالي تعقل، تفکر و علم نائل آمد و عالمه، معلمه، محدثه، حافظه قرآن و مفسره قرآن گرديد و از محضر باب شهر علم (علي بن ابي طالب(عليه السلام) رهنمودها آموخت. حضرت جبرائيل امين اخبار غيبي و مسائل هستي را براي او باز مي گفت و فرشتگان الهي بر خانه او آمد و شد مي کردند.



او معلمي متفکر و انديشمندي حاذق بود که با ظرافت به تعليم و تربيت جامعه همت داشت و اعضاء خانواده حضرت زهرا (سلام الله عليها) که گنجينه هاي علم خدا بودند با او در اين مهم همسو بودند. شاگردان، تربيت يافتگان و راويان حديث و وجود صحيفه فاطميه که يکي از مراجع و مآخذ علمي حضرات ائمه طاهرين (عليهم السلام) بوده و هست بيانگر بخشي از علوم وافر آن حضرت مي باشد.



امدادرساني فکري به جوانان که در معرض شبهات و انديشه هاي فتنه انگيز بودند از ديگر تلاش هاي علمي حضرت زهرا (سلام الله عليها) محسوب مي گردد و حتي حضرت از موفقيت جوانان مؤمن که به پاسخگويي منطقي با معاندين مي پرداختند خوشحال و شادمان مي گرديدند. از ديگر امتيازات حضرت زهراي مرضيه کفويت ايشان با امام علي (عليه السلام) است که اين کفويت در مسائل علمي نيز مطرح مي باشد.



حضرت رسول اکرم (ص) فرموده اند: (لولم يخلق الله عليا ما کان لفاطمه کفو) اگر خداي متعال علي را نمي آفريد براي فاطمه کفو و همتايي وجود نداشت.



فرهنگ پرسشگري و پاسخگوئي در سيره فاطمه زهرا سلام الله عليها:



سيره فاطمه زهرا (سلام الله عليها) در جهت فرهنگ پرسشگري و پاسخگوئي بسيار روشن و فعال است. حضرت اين فرهنگ را براي کودکان و نوجوانان، جوانان - مردان و زنان و افراد مسن پايه ريزي نموده است از جمله فرهنگ (پرسشگري و پاسخگوئي) براي کودکان و نوجوانان را موجب شکوفا شدن استعدادها، افزايش بهره هوشي، شکل گيري حافظه و بالا رفتن قدرت آنها و تسلط در گفتار و گفتگو دانسته و خود در حيطه خانه و خانواده در مقام آموزش و پرورش به تربيت انسان هاي بزرگ مبادرت نموده است ما مختصراً به يک نمونه از الگوي رفتاري و عملي حضرت در ارتباط با فرهنگ پرسشگري و پاسخگوئي مي پردازيم تا همگان بيش از پيش با عمل و رفتار اين معلم انسان ساز آشنا گردند.



امام حسن عسگري (ع) فرموده اند:



زن جواني خدمت حضرت فاطمه عليها السلام شرفياب شد و گفت: مادر ناتواني دارم که در امر نماز به مساله مشکلي برخورد کرده و مرا خدمت شما فرستاده که سئوال کنم و مساله را مطرح نمود. حضرت فاطمه جواب آن مساله را داد. آن زن براي دومين بار مساله ديگري را پرسيد و حضرت فاطمه جوابش را داد. بعد از آن مساله سوم را پرسيد و همچنين تا ده مساله شد.



حضرت زهرا (سلام الله عليها) همه را جواب داد، سپس آن زن از کثرت سئوال خجالت کشيد و عرض کرد اي دختر رسول خدا (صلي الله عليه و آله) ديگر مزاحم نمي شوم، و از اينکه شما را خسته نمودم شرمنده ام. حضرت فاطمه فرمودند: خجالت نکش، هر سئوالي داري بفرما تا جواب بدهم، من از سئوالات تو خسته نمي شوم. بلکه با کمال ميل جواب مي دهم. اگر کسي اجير شود که بار سنگيني را بر بام حمل کند و در درجه آن مبلغ صدهزار دينار اجرت بگيرد آيا از حمل بار خسته مي شود؟ زن پاسخ داد نه خسته نميشود، زيرا در برابر آن مزد زيادي دريافت مي کند حضرت فاطمه (سلام الله عليها) فرمود: خدا در برابر جواب هر مساله آن قدر به من ثواب مي دهد که بيشتر از اينکه بين زمين و آسمان پر از مرواريد باشد. با اين وجود آيا از جواب دادن مساله خسته مي شوم؟



با اين روايت مشخص مي گردد که حضرت فاطمه (سلام الله عليها) علاوه بر ترويج فرهنگ پرسشگري و پاسخگوئي به ايجاد انگيزه و تشنگي براي گسترش اين فرهنگ اثرگذار در جامعه مي پردازد که عزيزان خواننده مي توانند براي آگاهي بيشتر به مطالعه سيره حضرت فاطمه زهرا بپردازند.



خاتمه کلام:



با مطالعه در آيات قرآن، احاديث و روايات وارده از حضرات معصومين (عليهم السلام) ناگفته هاي بسياري از فرهنگ پرسشگري و پاسخگوئي مشخص مي گردد که فهرست وار به بخشي از آنها اشاره مي گردد تا در فرصت ديگر به بيان آنها بنشينيم.



توجه به علم و نظارت خداوند در پاسخگويي



چگونگي پاسخگويي به ديگران



مقدمات پاسخگويي صحيح



درست شنيدن، تدبر و ادراک شنيده ها، دقت در گفتار، صبر در گفتار، نحوه نگاه در گفتار و پاسخگويي



پاسخگويي علمي، منطقي و عقلي منطبق با مخاطبان



شروع پاسخگويي با نام خدا و سلام



چهره شادمانه و نگاه محبت آميز در پاسخگويي



پرهيز از مجادله گري و سخنان لغو و بيهوده در پاسخگويي



پرهيز از منت گذاري و عيب جوئي در پاسخگويي



پرهيز از کلام، صدا و صوت و گويش نامطلوب در پاسخگويي



پرهيز از دروغ، غيبت، تهمت و جوسازي در پاسخگويي و …

پاورقي

. پايان ص 54



. پايان ص 55



. پايان ص 56



. پايان ص 57



7



. صحيفه فاطميه- باب شناخت قرآن



. سوره انبياء آيه 7 و سوره نحل آيه 43



. آيات 215 سوره بقره، 189 بقر، 217 بقره، 219 بقره، 220 بقره، 220 بقره، اسراء آيه 85 انفال آيه 1، عم آيه 1، ذاريات آيه 2، قيامت آيه 6، معارج آيه 1 و بسياري از آيات ديگر قرآن در ارتباط با فرهنگ پرسشگري و پاسخگوئي است.



. پرسش ها و پاسخ ها بعضاً بين انبياء و خداوند يا بين فرشتگان و خداوند يا بين اهل كتاب و پيامبر اسلام (ص) يا بين مشركان و پيامبر اسلام (ص) بوده و زمينه پرسشگري آنها به ترتيب كسب يقين، كسب بصيرت و فهم، ايجاد توجه ديگران به موضوع و يا در مقام اعتراض، بهانه جويي، ايجاد شك و شبهه و زير سئوال بردن ارزش ها بوده است.



. كنزالعمال 1426



. حديث مشهور نبوي (ص)



. نهج البلاغه - خطبه 189



. بحارالانوار جلد 43 ص 8



بحارالانوار جلد 43 ص 8



كوثر ولايت / ح 135



بحارالانوار جلد 2 ص

كوثر- شماره 13 - تابستان 1383