بازگشت

فاطمه(س) در آينه فقه


تاريخ مديون فاطمه(س) است. او يك معجزه الهى بود. گره هاى آميختگى حق و باطل را گريه هاى او گشود. ديوارهاى بلند زندان باطل را فريادهاى او ويران كرد و حق را كه مى رفت براى هميشه زندانى بماند، نجات دا



بستر بيماريش، بستر زمان را براى پويايى اسلام هموار كرد. ناله هايش، ستونهايى شد كه بناى نوبنياد اسلام را از ريزش بازداشت.



اگر آواى فاطمه(س) از دل آرام روزگار خويش برنمى خاست، اوج نمى گرفت و خروش برنمى آورد واقعيتهاى پنهان به ساحل نگاه ما نمى رسيد. و در اعماق تاريخ براى هميشه ناشناخته مى ماند.



اگر چه كم زيست و زود رفت ولى تخم گلهايى را در بيابان جهان افشاند كه براى هميشه به شكوفه خواهند نشست و چشمان غم زده و پريشان را به مهمانى قرب الهى خواهند برد.



آرى تاريخ مديون فاطمه(ع) است او تاريخ را شكل داد. تاريخ با ريشه هاى فاطمه(س) آب مى نوشد، سرسبزى مى گيرد و به ثمر مى نشيند فاطمه(س) لبخند جهان هستى است. عصاره بودن و چكيده آفرينش.



فاطمه(س) يك معجزه است. او تجليگاه قدرت الهى است. اگر قدرت الهى از «امى » عقل كل مى سازد و مهر پيامبرى بر تاركش مى نشاند از زندگى كوتاه فاطمه(س) نيز چشمه هاى معرفت را براى هميشه در كوهساران جهان روان مى نمايد. شايد كوتاهى سوره كوثر - اين كوتاهترين سوره قرآن - به اين نكته نظر دارد. يعنى سوره مربوط به او زود پايان مى يابد; آنگونه كه عمر او زود پايان يافت.



فقه در كنار كلام. تفسير و حديث، كوشيده است وظيفه خويش را نسبت به «كوثر» آفرينش ادا كند. راه حقشناسى از او را ارائه دهد. بخشى از افتخار طرح اين الگوى بزرگ بشريت را بر دوش بكشد و سيماى او را در آينه خود منعكس سازد.



بررسى برخى از احكام فقهى مربوط به فاطمه(س) نشان مى دهد كه اين احكام در شمار پرسابقه ترين احكام فقهى قرار داشته اند به عنوان مثال نماز حضرت زهرا(س) تا آنجا در صدر اسلام شهرت داشت كه اهل كوفه به اين نام آن را مى شناختند و يا زيارت آن حضرت(ع) آنگونه كه صاحب جواهر مى گويد از ضروريات مذهب بلكه از ضروريات دين به شمار مى رود. (1)



1 - آگاهى و شناخت نسبت به فاطمه(س)



آنكه بر قله شناخت فاطمه(س) مى ايستد و پهندشت اختلافهاى مسلمين را نظاره مى كند; حق را به درستى از باطل تشخيص مى دهد.



كسى كه به سرزمين شناخت فاطمه(س) سفر كند درخت انديشه اش به بار اسلام شناسى مى نشيند زمينه هاى بحثى كه خورشيد شناخت فاطمه(س) بر آنها بتابد روشنايى و وضوح مى يابد امامت اين نابترين انديشه كلامى با شناختن سيره فاطمه(س) شناخته مى شود. تاريخ، كژيها و درستى هاى آن با تاريخ فاطمه(س) دانسته مى شود و ... ولى دريغا كه بسيارى در نيمكره تاريك جهل و دور از نور فاطمه(س) رحل اقامت افكنده اند و از مزاياى شناخت او در همه زمينه ها بى بهره مانده اند شناختن فاطمه(س) و غور در اين شناخت يك ضرورت است و وظيفه. امام صادق(ع) در بيان جايگاه شناخت او فرمود: كسى كه فاطمه را بدرستى بشناسد «شب قدر» را درك كرده است. (2)



2 - اسوه پذيرى از فاطمه(س)



فاطمه اسوه همه است، اسوه عهد و عصر خاصى نيست. هر چه زمان ما را از عصر او دورتر كند، بيشتر به او نيازمند خواهيم شد. ما همچنان از چشمه جوشان او مى نوشيم بعد از ما نيز نسلهاى آينده بر كناره اين چشمه زانو خواهند زد. شايد از اين روست كه امام زمان(عج) همان نجات دهنده بشر در آخرالزمان فاطمه(س) را اسوه خويش مى خواند زيرا نيازها و مسايل جامعه امام عصر(عج) را سيره و سلوك فاطمه(س) پاسخ مى دهد «وفى ابنة رسول الله(ص) لى اسوة حسنة » (3)



چشم هاى جوينده ما بايد زندگى او را سراپا به نظاره بنشيند; چه آنكه سيره اين هديه بزرگ خدا مشعلى است كه ما را از شب هاى جهل و گودالهاى انحراف رهايى مى بخشد. فقيهان مستند برخى از فتاوى خود را فعل فاطمه(س) و تاسى به آن حضرت(ع) قرار داده اند. به عنوان نمونه صاحب جواهر زيارت قبور در شنبه و پنجشنبه را بر پايه تاسى به فاطمه(س) مستحب مؤكد مى شمرد. (4)



شايسته است حوزه هاى علمى به سخنان و سيره فاطمه(س) به عنوان يك منبع فقهى بيشتر روى بياورند.



3 - بزرگداشت ولادت زهرا(س)



بيستم ماه جمادى الآخر روز ميلاد فرخنده فاطمه زهرا(س) است. نسبت به اين روز چند عمل وارد شده است. فلسفه اين اعمال گراميداشت روز ولادت آن حضرت(س) و در نتيجه تحكيم پيوند معنوى با آفريدگار است.



اين اعمال عبارتند از:



- شادمانى كردن (5)



- روزه گرفتن (6)



- انجام كارهاى نيكو از قبيل صدقه دادن و ... (7)



- زيارت آن حضرت(ع) (8)



اين اعمال در جاى خود توضيح داده مى شود.



4 - بزرگداشت روز ازدواج فاطمه(س)



ازدواج فاطمه(س) با على(ع) رخداد مهمى در تاريخ است كه بركات اين ازدواج همچنان مى جوشد و فزونى مى يابد درختان پربار معرفت و گلهاى عطرآگين معنويت در باغ ازدواج اين دو شخصيت روييد و همچنان مى رويد.



از اين روى بايد اين نقطه عطف تاريخى را در تاريخ گرامى داشت و به همين جهت اسلام براى اين روز حساس و تعيين كننده وظايفى قرار داده است; مانند:



- روزه گرفتن (9)



- خواندن نماز حضرت فاطمه(س) (10)



ناگفته نماند در تعيين روز ازدواج فاطمه(س) سه نظر وجود دارد. (11)



1 - اول ذى الحجه روز ازدواج بوده است.



بيشتر اين نظر را برگزيده اند.



2 - ششم ذى الحجه روز ازدواج بوده است.



3 - بيست و يكم محرم ازدواج رخ داده است.



5 - بزرگداشت روز شهادت فاطمه(س)



بزرگداشت شهادت فاطمه(س) به عنوان سرآغاز مصيبتهاى اهل بيت، معنى و پيام خاصى در بر دارد چه آنكه تفسير درست مصيبتهاى بعدى با بزرگداشت شهادت او آشكار مى شود.



از اين روى وظايف خاصى براى بزرگداشت اين روز وارد شده است. مانند:



- برپا داشتن مراسم حزن و عزا. (12)



در اين زمينه شيخ مفيد مى گويد: در روز شهادت فاطمه حزن و اندوه مؤمنين تازه مى شود. (13)



- خواندن زيارت حضرت(ع) (14)



6 - بزرگداشت نام فاطمه(س)



احكام زير اهميت و جايگاه نام فاطمه(س) را آشكار مى كند و تعظيم و احياى آن را لازم مى شمرد:



6 - 1 - مستحب است فرزند دختر را فاطمه(س) نام گذاريم. (15)



6 - 2 - به كسانى كه فاطمه(س) نام دارند، بايد احترام گذاشت.



امام صادق(ع) فرمود:



اگر دخترت را فاطمه(س) ناميدى دشنامش مده، نفرينش مكن و او را مزن. (16)



6 -3 - كسى كه غسل واجب بر عهده دارد بنا بر احتياط واجب نبايد جايى از بدن ود را به اسم فاطمه(س) برساند. (17)



6 - 4 - بردن نوشته حاوى نام فاطمه(س) به مستراح كراهت دارد. (18)



7 - تسبيح فاطمه(س)



7 - 1 - كيفيت تسبيح فاطمه(س)



بر پايه روايات، اين تسبيح سى و چهار «الله اكبر»، سى و سه «الحمدلله » و سى و سه «سبحان الله » است. (19)



7 - 2 - چرا تسبيح فاطمه(س) نام گرفته است؟



اين تسبيح از آن جهت به تسبيح فاطمه(س) نام گرفته كه پيامبر(ص) آن را به اين بانوى دو عالم تعليم كرد. (20)



7 -3 - اهميت تسبيح فاطمه(س)



تسبيح حضرت زهرا(س) از اهميت ويژه اى برخوردار است نكات زير اين اهميت را آشكار مى سازد:



الف) تاكيد روايات بر آن. به برخى از اين روايات اشاره مى كنيم:



- امام باقر(ع) فرمود: خداوند در ميان حمدها به چيزى با فضيلت تر از تسبيح فاطمه(س) عبادت نشده است. (21)



- امام صادق(ع) فرمود: براى من تسبيح فاطمه(ع) به دنبال هر نماز در هر روز محبوبتر از هزار ركعت نماز در هر روز است. (22)



- امام صادق(ع) فرمود: سوگند بخدا اگر چيزى با فضيلت تر از تسبيح زهرا(س) بود پيامبر(ص) آن را به فاطمه(س) تعليم مى داد. (23)



- در حديث آمده كه تسبيح فاطمه(س) يكى از علامتهاى مؤمن است.



ب) مستحب است كودكان را به انجام تسبيح حضرت زهرا(س) وادار كنيم. (24)



ج) مستحب است هميشه به انجام اين تسبيح مبادرت بورزيم. (25)



د) اهميت اين تسبيح تا آنجا است كه امام صادق(ع) فرمود: من سبقت اصابعه لسانه حسب له. (26)



اگر كسى انگشتان او (بخاطر سرعت در شمارش دانه هاى تسبيح و يا بندهاى انگشتان) از زبانش پيشى گيرد (و در نتيجه عدد هر ذكرى را به اندازه نگويد) براى او ذكرهاى فوت شده حساب مى شود.



7 - 4 - وقت و موارد تسبيح



مبادرت ورزيدن به انجام اين تسبيح در همه اوقات مستحب است ولى در برخى از موارد اين تسبيح اهميت و استحباب بيشترى پيدا مى كند به برخى از آن اشاره مى شود.



الف) به دنبال هر نماز. اين مورد در صدر همه قرار دارد و بهترين آنهاست. (27)



ب) بعد از نماز وتر. (28)



ج) به هنگام خوابيدن. (29)



د) به هنگام گرفتارى و داشتن حاجت. (30)



7 - 5 - احكام تسبيح فاطمه(س)



1 - مستحب است موالات را در اين تسبيح رعايت كرده و آن را قطع نكنيم. (31)



2 - مستحب است هر گاه در آن شك رخ داد مشكوك را اعاده كنيم. (32)



3 - مستحب است بعد از آن دعاى خاصى كه وارد شده است را بخوانيم. اين دعا در مستدرك ج 5، ص 64 ذكر شده است.



8 - توسل به فاطمه(س)



تقرب به درگاه الهى نيازمند توسل جستن به انسانهايى است كه مقام و آبرويى نزد خداى متعال دارند.



نزديكى فاطمه زهرا به خدا تا آنجا است كه رضايت او رضايت خداست و خشم او غضب خداست.



بنابراين بايد از «باغ قرب » او ميوه بر گرفت كه خداوند اين نعمت بزرگ را به شيعيان ارزانى داشته است.



به همين جهت كمتر دعاى توسلى است كه نام زهرا(س) در آن به ميان نيامده باشد.



در كنار دعاهايى كه در آنها به عموم اهل بيت 7 توسل شده دعاهايى يافت مى شود كه فقط توسل به فاطمه(ع) است. مانند آنچه در روايت وارد شده كه به هنگام داشتن حاجت، دو ركعت نماز بجاى آور آنگاه سه بار الله اكبر بگوى و سپس تسبيح حضرت زهرا(س) را انجام بده بعد به سجده برو و صد بار بگوى «يا مولاتى يا فاطمة اغيثينى » سپس طرف راست صورت را بر زمين بنه و همين جمله را صد بار ديگر بخوان و بعد طرف چپ صورت را بر زمين بگذار و صد بار ديگر آن را تكرار كن در آخر پيشانى خويش بر سجده گذار و جمله ياد شده را صد بار ديگر انجام بده و سپس حاجتت را بخواه. (33)



9 - جلب رضاى فاطمه(س)



پيامبر(ص) فرمود:



خداوند با خشم فاطمه خشمگين و با رضايت فاطمه(س) خشنود مى شود. (34)



10 - دروغ بستن به فاطمه(س)



بنا بر احتياط واجب دروغ بستن بر حضرت زهرا(س) روزه را باطل مى كند. (35)



11 - دعاى فاطمه(س)



11 - 1 - اين دعا به عنوان دعاى فاطمه(س) وارد شده و در هنگام داشتن حاجت خوانده مى شود.



بسم الله الرحمن الرحيم



يا حى يا قيوم برحمتك استغيث فاغثنى ولا تكلنى الى نفسى طرفة عين ابدا و اصلح لى شانى كله. (36)



11 - 2 - در روايات دعايى وارد شده كه پيامبر(ص) آن را به فاطمه(س) و على(ع) تعليم كرد. اين دعا در مستدرك ج 8، ص 214 نقل شده است.



امام صادق(ع) فرمود:



اگر دخترت را فاطمه(س) ناميدى دشنامش مده، نفرينش مكن و او را مزن.



12 - دوستى فاطمه(س)



پيامبر(ص) فرمود:



كسى كه دخترم فاطمه(س) را دوست بدارد در بهشت با من است و كسى كه او را دشمن بدارد در دوزخ است. دوست داشتن فاطمه(س) آدمى را در صد مورد سود مى بخشد كه آسانترين آنها مرگ، قبر، ميزان، محشر، صراط و محاسبه است. (37)



13 - زيارت فاطمه(س)



13 - 1 - جايگاه و اهميت زيارت فاطمه را پيامبر(ص) فرمود:



«من زار فاطمة فكانما زارنى » (38)



كسى كه فاطمه(س) را زيارت كند گويا مرا زيارت كرده است.



13 - 2 - انواع زيارت فاطمه(س):



الف) زيارت قبر آن حضرت(س)



اين زيارت به اين صورت است كه كنار قبر آن حضرت(س)بايد قرار گرفت و زيارت خاصى كه با اين جمله شروع مى شود را قرائت كرد: «يا ممتحنة امتحنك الله الذى خلقك قبل ان يخلقك فوجدك لما امتحنك صابرة...» (39)



ب) زيارت روز شهادت فاطمه(س)



در روز سوم جمادى الثانيه - كه روز شهادت حضرت(س)است - خواندن اين زيارت مستحب است.



السلام عليك يا سيدة نساء العالمين السلام عليك يا والدة الحجج على الناس اجمعين. السلام عليك ايتها المظلومة الممنوعة حقها. اللهم صل على امتك و ابنته نبيك و زوجة وصى نبيك صلوة تزلفها فوق زلفى عبادك المكرمين من اهل السموات و الارضين. (40)



ج) زيارت روز ولادت



روز بيستم جمادى الثانى روز ولادت فاطمه زهرا(س) است يكى از اعمال اين روز خواندن زيارت آن حضرت(س) است. مى توان در اين روز زيارتى را كه خواندن آن در كنار قبر حضرت(س) مستحب است قرائت كرد. (41)



د) زيارت روز جمعه



مستحب است انسان در هر روز جمعه غسل كند و پيامبر(ص) و فاطمه(س) و امامان عليهم السلام را از دور زيارت كند. (42)



14 - صلوات فرستادن بر فاطمه(س)



پيامبر(ص) به فاطمه(س) فرمود:



اى فاطمه! هر كس بر تو صلوات بفرستد خداوند متعال وى را مى بخشد و او را در بهشت به من ملحق مى كند در هر كجاى آن كه باشم. (43)



شيخ طوسى در كتاب مصباح المتهجد صلوات مخصوص فاطمه را ذكر مى كند كه بهتر است با آن بر حضرت 3 صلوات بفرستيم. (44)



15 - كشتن سب كننده فاطمه(س)



صاحب جواهر نويسنده بزرگترين دائرة المعارف فقه شيعه مى گويد: سب فاطمه(س) نيز چون سب امامان عليهم السلام موجب قتل مى شود. (45)



16 - گرامى داشتن ذريه فاطمه(ع)



نصف خمس، سهم سادات نيازمند است سيد كسى است كه از پدر به عبدالمطلب برسد هر چند اين نسبت از غير طريق پيامبر(ص) باشد با اين وصف - همانطور كه صاحب جواهر مى گويد - سزاوار است كه فرزندان فاطمه(ع) را بر ديگران ترجيح داده و به آنان خمس بيشتر بدهيم. (46)



اين مساله اعتبار خود را از اين اصل مى گيرد كه بايد فاطمه(س) را گرامى داشت.



17 - نماز



در ارتباط با فاطمه(س) دو نماز مطرح است يكى موسوم به نماز فاطمه(س) و ديگرى موسوم به نماز زيارت فاطمه(س).



18 - 1 - نماز فاطمه(س)



يكى از مستحبات، خواندن نماز فاطمه(س) است. پيرامون كيفيت اين نماز و وقت آن، توضيحات زير ارائه مى شود:



18 - 1 - 1 - كيفيت نماز فاطمه(س)



نماز فاطمه(س) به دو صورت نقل شده است:



الف) اين نماز دو ركعتى است در ركعت اول بعد از حمد صد بار سوره قدر و در ركعت دوم بعد از حمد صد بار سوره توحيد خوانده مى شود (47) در روايت آمده كه تسبيح حضرت زهرا بعد از اين نماز بجاى آورده شود. (48) و نيز بر پايه برخى از روايات اين نماز دعاى خاصى دارد كه بعد از آن خوانده مى شود اين دعا را شيخ طوسى در مصباح المتهجد» نقل كرد. و خواندن آن بعد از نماز مستحب است. (49)



ب) نماز حضرت زهرا چهار ركعت است در هر ركعت پنجاه بار سوره توحيد قرائت مى شود. (50)



در مصباح المتهجد دعايى نقل شده كه بعد از اين نماز خوانده مى شود. (51)



18 - 1 - 2 - وقت نماز فاطمه(س)



خواندن نماز فاطمه(س) در همه اوقات مستحب است (52) ولى در دو وقت استحباب بيشترى دارد:



صاحب جواهر مى گويد: مؤكد بودن استحباب نماز در اين ماه به جهت شرافت اين ماه است. (54)



ب) در روز اول ماه ذى الحجه (55) . صاحب جواهر مى گويد: اين روز - اول ماه ذى الحجه - روز ازدواج فاطمه(س) با على(ع) است. (56)



شايد استحباب بيشتر نماز در اين روز به جهت همين موضوع باشد. (57)



18 - 2 - نماز زيارت فاطمه(س)



18 - 2 - 1 - كيفيت نماز زيارت



صاحب جواهر مى گويد نماز زيارت آن حضرت(س) مستحب است و اين نماز به صورت هشت يا شش يا چهار يا دو كعت خوانده مى شود. (58)



فرزند سيد بن طاووس در كتاب خود نماز زيارت را اينگونه ذكر مى كند. اين ء نماز دو ركعت دارد در هر يك از دو كعت بعد از حمد شصت بار سوره توحيد قرائت مى گردد و يا اينكه در ركعت اول بعد از حمد سوره توحيد و در ركعت دوم بعد از حمد سوره قل يا ايها الكافرون خوانده مى شود. (59)



18 - 2 - 2 - وقت نماز زيارت



فرزند سيد بن طاووس نمازى كه ذكر شد را نماز زيارتى مى داند كه اختصاص به روز سوم جمادى الاخرى (روز وفات فاطمه(س)) دارد بنابر اين نماز در اين روز بجاى آورده مى شود. (60)



سلام كردن به فاطمه(س)



فاطمه(س) فرمود: پيامبر(ص) به من فرمود: كسى كه بر پيامبر(ص) و فاطمه(س) سه روز سلام بفرستد به بهشت رود. راوى پرسيد اين اختصاص به دوران حيات پيامبر(ص) و شما دارد يا بعد از مرگتان نيز چنين است فاطمه(س) فرمود: هم در زمان حياتمان و هم بعد از مرگمان چنين است.

پاورقي

1- جواهر الكلام، 20 / 85.



2- بحارالانوار،43 / 65.



3- همان،53 / 180.



4- جواهر الكلام.



5- مسار الشيعه.



6- مفاتيح الجنان.



7- مفاتيح الجنان و مسار الشيعه.



8- مفاتيح الجنان.



9- بحارالانوار،43 / 92.



10- جواهر الكلام، 12 / 198 ، بحارالانوار،43 / 92.



11- بحارالانوار،43 / 92.



12- مسار الشيعه.



13- همان.



14- مفاتيح الجنان.



15- مستدرك الوسائل.



16- همان.



17- رساله عمليه حضرت امام (قدس سره).



18- جواهر الكلام، 22 / 72.



19- وسائل الشيعه، باب 10 از ابواب تعقيب حديث 3، جواهرالكلام، 10 /397.



20- همان.



21- جواهر، 10 /397.



22- همان،396.



23- همان،397.



24- مستدرك الوسائل، 5 /36.



25- همان.



26- جواهر الكلام، 10 / 408.



27- همان 396.



28- مصباح المتهجد، 142.



29- مستدرك الوسائل، 5 /39.



30- همان،6 / 312.



31- همان، 5 / 64.



32- جواهر الكلام، 10 /407.



33- مستدرك الوسائل،6 / 312.



34- همان.



35- رساله عمليه حضرت امام (قدس سره).



36- مفاتيح الجنان.



37- بحارالانوار،27 /116.



38- مستدرك الوسائل، 10 / 182.



39- مزار شيخ مفيد، 155.



40- همان،156.



41- مفاتيح الجنان.



42- مستدرك الوسائل، 10 / 371.



43- بحارالانوار،43 / 55.



44- مصباح المتهجد، 358.



45- جواهر الكلام، 21 / 345.



46- همان،16 / 105.



47- همان، 12 / 195.



48- همان.



49- مصباح المتهجد، 265.



50- همان،266.



51- همان.



52- جواهر الكلام، 12 / 198.



53- همان.



54- همان.



55- همان.



56- همان.



57- همان، 2 /87.



58- مفاتيح الجنان.



59- همان،.



60- احقاق الحق.



ماهنامه كوثر شماره 8

احمد مبلغي